De kunst van de middeleeuwen hielp de gelovigen te begrijpen, deelachtig te worden aan het mysterie van de heilsgeschiedenis. Ze evolueerde parallel met de maatschappelijke veranderingen: een diverse samenleving van drie standen, de oratores, bellatores en laboratores. Met de opkomst van de steden zullen ambachten en patriciërs voor opdrachten van artistieke creaties verantwoordelijk zijn.

Diversiteit en innovatie in de kunstuitingen kwamen tevens tot stand door kerkelijke hervormingen en nieuwe kloosterorden, zoals die van de Cisterciënzers. De contacten van het Avondland met Byzantium en de Oriënt verliepen via Italiaanse handelsrepublieken.  In het noorden van Europa vormden de hanzesteden een netwerk van economische belangen maar ook van cultuurspreiding. 

Gotiek is de eerste kunst die het westen los van de verworvenheden van de antieke wereld wist te realiseren, de eerste volkomen eigen Noord-Europese kunst die ondanks de Honderdjarige Oorlog en de Zwarte Dood een grote bloei kende.

De prerenaissance in Italië en het hoogtepunt van de gotiek vielen chronologisch samen. Na de onderbreking door de Zwarte Dood (1348-1352) en wegens de Babylonische ballingschap (1309-1377), het Westers Schisma (1378-1417) en de Honderdjarige Oorlog (1337-1453) sloegen Noord- en Zuid-Europa eigen wegen in op cultureel gebied. 

De Florentijnse vroegrenaissance (met bouwmeesters als Brunelleschi en Alberti, beeldhouwers als Ghiberti en schilders als Masaccio en Fra Angelico) beconcurreerde tijdelijk de kunst van de Vlaamse Primitieven, bloeiend onder Bourgondisch mecenaat. Geleidelijk vonden noord en zuid mekaar: de renaissance werd een Europees verschijnsel met regionale accenten.

Ten grondslag aan deze culturele stroomversnelling lagen de filosofen van het neoplatonisme en een revival van het Romeins recht. Samen voedden ze het humanisme, een kritische ingesteldheid die leidde tot individualisme, ontdekkingstochten, talloze uitvindingen en een opbloei van de wetenschappen. De drukkunst realiseerde talrijke traktaten die wetenschap, cultuur en kunst verspreidden, inspireerden en ondersteunden.

Tijdens het Cinquecento verschoof het zwaartepunt van deze culturele explosie van Firenze naar het pauselijke Rome met titanen als Michelangelo, Bramante, Rafaël, en deinde ze uit over geheel Europa. De Bourgondische Nederlanden realiseerden onder de Habsburgers een boeiende synthese tussen eigen traditie en de nieuwe wind uit Italië.